In many, if not most of the languages in the Philippines, proper nouns, such as personal names, are tagged with a marker that signals their grammatical role within a sentence. For Tagalog and the Visayan languages , this typically includes si to mark the proper noun as the actor or subject (nominative case), ni to mark the proper noun as an owner (genitive case), and kay to mark the proper noun as as an indirect object, i.e. the one to or toward whom an action is directed (dative case). All of these also have plural forms — sina, nina and kina respectively — and unlike in the biblical languages or in English, the plural form has to be used when only a single proper name is mentioned but implicitly that proper name includes more than just one.
In this verse, where English translates “Bezalel (made the ark),” the Tagalog translation translates “nina Bezalel” because the context of the text makes clear that Bezalel did not work on the ark by himself (see Exodus 36:2). (Source: Kermit Titrud and Steve Quakenbush)
Lloyd Peckham explains the Mairasi translation: “In secret stories, not knowable to women nor children, there was a magical fruit of life. If referred to vaguely, without specifying the specific ‘fruit,’ it can be an expression for eternity.”
The Greek that is translated as “engaged” or “betrothed” in English is translated in Pampanga as “having-been-given-approval” and Tagalog as “having-been-brought-before-the authorities” (both implying a couple which has already applied to the local civil registrar or priest for a license to marry). Tboli uses “braceleted” (a figurative expression for the giving of property for the dowry, an act that finalizes the marriage contract) and Uab Meto has “publicly pledged to marry (lit. “reciprocally-bound”)” (a term indicating that an interchange of gifts as a pledge for marriage has taken place).
The Hebrew in Acts 17:16 that is translated as “deeply distressed” or similar in English is translated in Tagalog as “his inner being got hot” (Common Language Translation) (source: Daniel Arichea in The Bible Translator 1983, p. 209ff. )
The phrase in 1 Peter 3:4 that is translated in some English versions with “gentle and quiet in spirit” was translated into Kahua with the idiom that verbatim says “be beautiful in your belly.” (Source: Daniel Clark)
Samson’s riddle in Judges 14:14 in the form of a Hebrew poem is translated in the TagalogMagandang Balita Biblia (rev. 2005) into a form of a traditional Tagalog riddle of two lines with internal rhymes (-kain and –kain; –kas and –bas) and an (almost) identical number of syllables (6+7, 7+7):
Mula sa kumakain ay lumabas ang pagkain;
at mula sa malakas, matamis ay lumabas.
It back-translates as:
“From the eater came out the food;
and from the strong, sweet came out”
In many, if not most of the languages in the Philippines, proper nouns, such as personal names, are tagged with a marker that signals their grammatical role within a sentence. For Tagalog and the Visayan languages , this typically includes si to mark the proper noun as the actor or subject (nominative case), ni to mark the proper noun as an owner (genitive case), and kay to mark the proper noun as as an indirect object, i.e. the one to or toward whom an action is directed (dative case). All of these also have plural forms — sina, nina and kina respectively — and unlike in the biblical languages or in English, the plural form has to be used when only a single proper name is mentioned but implicitly that proper name includes more than just one.
In this verse, where English translates “Joab (fought against),” the Tagalog translation translates “sina Joab” because the context of the text makes clear that Joab was with his troops. (Source: Kermit Titrud and Steve Quakenbush)
(The Catholic Christian Community Bible [first English edition 1997, other translations into Indonesian, Chinese, Cebuano, Chavacano, French, Ilonggo, Korean, Quechuan, Spanish, and Tagalog] “for the Christian Communities of the Third World” uses the following introduction.)
Exodus is the escape from Egypt. It is God’s great exploit in the Old Testament: setting out from a place of slavery to go towards the promised land. God frees his people “with great power, a strong hand and an outstretched arm” which means striking with mighty blows, and opening for them a way through the sea.
Exodus is the heart of the Old Testament and makes it fully relevant in presenting to us a God who frees humankind. This book has given the Jewish religion and later Christian faith a first orientation making them different from all other religions. God does not primarily come in order to be respected or to indicate spiritual paths but rather to choose a people who will allow him to act at the heart of human history. God reveals himself to Moses because he wants to create a nation for himself and it will be Israel.
The Gospels and Christians did recognize in Jesus another Moses who launches a new venture, and in this book they will try to discover symbols of what they are living in the Church: crossing the Red Sea is baptism, the rock from which the spring of water gushes forth is Christ; the Covenant on Sinai anticipates the New Covenant.
In any case we must not forget how the first experience and the significant event all began. The Exodus is first and foremost the liberation of slaves and it is the choosing by God of the Israelites, a genuine liberation which concerns the whole human reality, individual and social. God frees those he wants for himself and Christian liberty will be far removed from what western culture understands by that word.
Exodus and History
The narrations of Exodus abound in beautiful stories but are quite different from what we would have observed had we been there at the time. Great frescoes have been painted, but we would like to know what history would say of them.
All is situated around the year 1240 B.C. a little more than five centuries after Abraham. In the 15th century before Christ, the Egyptians had been conquered by invaders from Canaan who allowed entry into their country to numerous nomads from the desert (see history of Joseph). After two centuries the Egyptians managed to restore their own kings and from that point on the nomads were treated with far less consideration; many fl ed to avoid taxes or enforced labor. Some were banished (Ex 12:31); others escaped under the darkness of night (Ex 12:38).
It is in this context that Exodus is situated. A nomadic group pursued by an Egyptian army detachment is saved by God through an extraordinary intervention. The Israelites saw the Egyptians lying dead on the seashore (Ex 14:30). Moses, a prophet, led the fugitives and interpreted for them this event: Yahweh, the only God, had chosen them to be his people. Moses and his followers were to remain a long time in the oasis of Sinai, and it was there that Moses would give them Yahweh’s law.
History then is found in Exodus, but Exodus relates much more and it is there that history in its modern meaning may not agree with it. For this book is not the work of one author, but rather the result of a long evolution and has been marked by the different ways of recording history in ancient times.
We have mentioned one of these ways in the commentary on Chapter 35 of Genesis: history listened to in groups that passed on orally the past story of their clan. In this way one family has been made up with Moses, his father-in-law Jethro (or Reuel), Aaron, brother of Moses, and Miriam, sister of Aaron and prophetess. There is the memory of links established between Moses and leaders or prophets of other clans. In the same way Mount Sinai has been identified in this account with Mount Horeb and the Mount of God. These were separate holy places, certain traditions of which have been confused. More about this will be discussed later.
Very different is the way history is recorded by the Jewish priests who have given this book its definitive form at the time of the Babylonian Exile. They developed old memories in order to assert, not what had been, but the way the people of Israel should see its past and understand itself. In doing this they showed their contemporaries a way of being the people of God and bearers of history. From there comes the vision of an immense nation already formed, organized, which has its Sanctuary in the desert, its priests, and its foundries that will produce the golden calf. This formidable nation walks as one people, nourished by manna for forty years. It receives its laws which in fact will only be observed five or six centuries later. This entire nation leaves Egypt armed to conquer the Promised Land.
The Living God of the Exodus
So here we are, facing a double history, one of science and one which has formed the conscience of Israel and of Christians. The first shows us how God in fact became part of the greater history. It tells us that his action has been very discreet and we discover his very patient pedagogy. The second helps us realize who we are and what we can fully become in Christ.
However we must not totally separate the two as if all the narration of Exodus was no more than fiction. Let us read a few pages: never would they have been written, and never would they have put weight on the conscience of a nation if they were not a true witness; witness of those who were with Moses and whose experiences were surely exceptional. Otherwise never would there have been either the prophets or the Gospel; witness of those priests or prophets who later would write them, for they too had an experience of the living God, the ‘Savior of Israel’ and because of this they have passed on to us the fire that was lit on Sinai.
Down below are the introductions in the Mandarin Chinese, Tagalog, Cebuano, and Spanish editions.
Ang Exodo ang paglabas mula sa Ehipto. Sa Biblia, ito ang dakilang gawa ng Diyos: ang paglabas mula sa bayan ng pagkaalipin tungo sa lupang pangako. Pinalalaya ng Diyos ang kanyang bayan “nang may malakas na kamay at nakaunat na bisig” sa pagbubukas ng daan sa dagat.
Ang Exodo ang pinakapuso ng Matandang Tipan, at ang paglalahad nito sa atin ng isang Diyos na nagpapalaya sa mga tao ang siyang nagbibigay-kabuluhan dito. Paano ngayon maipaliliwanag ang sinasabi ng napakaraming di-sumasampalataya: “Likha ng takot ang mga diyos”? At idinagdag pa ni Lenin sa kanyang librong “Sosyalismo at Relihiyon”: “Nagtuturo ng pasensya at ng maluwag na pagtanggap ang relihiyon na nagpapatulog sa pangangako ng makalangit na gantimpala sa mga buong buhay na nagpapagal sa paghihirap.”
Pero hindi gayon. Sa Exodo, hindi dumarating ang Diyos para maghasik ng takot kundi pinakikinggan niya ang daing ng bayang api, binibigyan ito ng pagtitiwala, ginigising ang pag-asa sa tunay at ganap na pagpapalaya, at nagpapalitaw ng isang butihing lider. Ang Exodo ang pinakamodelo ng lahat ng tunay na pagpapalaya sa tao.
Para maintindihan ang paglayang ito ng bayan ng Diyos, kailangang alalahanin natin ang pangkasaysayang kalagayan ng panahong iyon.
Mga Bagay-bagay tungkol sa Kasaysayan
Limang dantaon na ang lumipas mula sa panahon ni Abraham. Nagapi minsan ang mga Ehipsiyo ng mga sumalakay rito galing Asia at kasama ng mga itong pumasok ang maraming nomad ng disyerto (tingnan ang istorya ni Jose). Nang maibalik nila sa trono ang kanilang mga hari, minata nila ang mga nomad na ito kaya marami sa mga ito ang tumakas para makaiwas sa mga buwis at sapilitang patrabaho. Ilan sa kanila ang pinalayas (Ex 12:31), at ang iba nama’y tumakas sa dilim ng gabi (Ex 12:38).
Isa sa mga grupong ito na hinabol ng isang pulutong ng mga karwahe ng mga Ehipsiyo ang pinangalagaan ng isang ekstraordinaryong pagkilos ng Diyos: nakita ng mga Israelita ang mga Ehipsiyong patay sa dalampasigan (14:30). Nagkakaroon ng tunay na kahulugan ang milagrong ito ng pagtawid sa Dagat sapagkat si Moises na propeta ng Diyos ang siyang namumuno sa mga takas. Wala sanang mababago sa kasaysayan itong pagpapahayag ng Kalinga ng Diyos kung walang propeta roon – si Moises – para ipaliwanag ang pangyayari: pinili ng kaisa-isahang Diyos na si Yawe ang Israel para maging bayan niya at inilabas ito mula sa pagkaalipin sa Ehipto para gawing bayang banal sa gitna ng iba pang mga bayan.
Ang Exodo o Paglabas mula sa Ehipto ang simula ng kasaysayan ng Bayan ng Diyos.
Matagal-tagal ding nanatili sa mga oasis ng Sinai si Moises at ang kanyang mga kasama. Doon itinadhana ni Moises ang Batas ni Yawe at ang mga saligang kautusan nito:
– Hindi ipinahihintulot ni Yaweng Diyos na Seloso na panatiliin ng Israel ang alinman sa mga diyos nito ayon sa tradisyon kundi siya lamang ang dapat nilang paglingkuran at wala nang iba.
– Sobra-sobra ang kahigtan ni Yawe sa mga ideang gawa ng tao tungkol sa kanya, kaya hindi ipinahihintulot na ilarawan siya sa anumang bagay: huwag kang gagawa ng mga larawan ng Diyos.
– Ipinagkakatiwala ni Yawe sa Israel ang misyong sakupin ang lupain ng Kanaan.
Sa Exodo lamang magsisimula ang mahabang kasaysayan ng Bayan ng Diyos. Binubuksan ng panimulang karanasang ito ang daan para sa iba pang mga karanasan na sasapit sa pinakasukdulan nito balang araw sa pagdating ng Tagapagligtas.
Ang Libro ng Exodo
Gaya rin ng Genesis, ang aklat na ito ay hindi gawa ng “isang” awtor. Sikapin nating unawain kung anong nangyari sa pagitan ng paglaya mula sa Ehipto at sa huling pagsulat tungkol sa mga pangyayari gaya ng nababasa natin sa ating mga biblia sa ilalim ng pamagat na Exodo.
Mga nomad ang mga saksi ng pakikisangkot ng Diyos. Mananatili sila sa ganitong pamumuhay sa loob ng dalawang dantaon pa. Hindi sila marunong bumasa ni sumulat. Sa pamamagitan ng pagbigkas nila isinalin sa sali’t salinlahi ang alaala ng kanilang paglaya.
Pagkatapos ng mahabang pandarayuhan, muli silang sumasama sa ibang mga tribung hindi umalis sa Palestina, at isinasalaysay nila sa kanilang sariling paraan ang mga kahanga-hangang ginawa ng Diyos para sa kanila. May kanya-kanyang paraan ang bawat angkan sa pagbibigay-diin sa isa o iba pang alaala at sa pagdadagdag dito tulad ng ginagawa ng mga nagkukuwento; ganito ang tuntunin ng tradisyong sinasalita. Pagkatapos, maninirahan sila sa mga bayan at lungsod, at sisimulan ng mga manunulat na gawing permanente ang mga salaysay kung saan nakikita ng bawat isa ang pagmamagandang-loob ng Diyos.
Ang mga unang pagsulat na ito ang magiging “mga pinagmumulan” na pagkukunan ng mga huling manunulat pagkabalik nila mula sa pagkaalipin sa Babilonia.
Ngunit sa mahabang pagsulong na ito, ang natatampok sa lahat ay ang pagmamahal ng isang buong bayan sa alaala ng kanilang unang pakikipagtagpo sa “Diyos na nagliligtas”.
Translation: Cebuano
Kalingkawasan sa Ehipto ang Exodo. Alang sa Biblia katingalahan ni nga buhat sa Diyos: ang kalingkawasan sa yuta sa kaulipnan ngadto sa yuta sa saad. Ang Diyos naglingkawas sa iyang katawhan “sa dakong kusog ug sa kamot nga gamhanan” sa pagbukas niyag agianan sa dagat.
Ang Exodo kasingkasing o dugukan sa Daang Kasabotan. Makahuloganon ni, kay gipakita dinhi ang Diyos nga naglingkawas sa katawhan, sukwahi sa giingon sa way pagtoo nga “ang kahadlok momugnag mga diosdios.” Gani si Lenin sa basahon: Socialism and Religion (Sosyalismo ug Relihiyon) mipuno nga ang relihiyon “nagtudlog pailob, pagdawat sa kasakitan ug pag-antos sa kinabuhi. Ug nagpakatulog nila aron molaom lang sila sa langitnong ganti.”
Apan dili ni tinuod. Sa Exodo, wala moanhi ang Diyos aron pagtisok og kahadlok. Naminaw siya sa tuaw sa dinaugdaog ug giulipon aron paghatag og pagsalig, aron pagpukaw sa paglaom alang sa matuod ug linangkob nga kalingkawasan, ug aron pagpagula alang nila og manggihatagong mga pangulo. Ang Exodo sumbanan sa matuod nga tawhanong kagawasan.
Aron masabot ang kalingkawasan sa katawhan sa Diyos, kinahanglang mobalik-lantaw ta sa makasaysayanong kahimtang adtong panahona.
Mga Makasaysayanong Kasayoran
Human sa 500 ka tuig gikan ni Abraham, ang mga Ehiptohanon nabuntog ug gidominar sa pundok sa katawhan gikan sa Asia. Gidala nila ang daghang tribu gikan sa kamingawan (tan-awa ang sugilanon ni Jose). Sa nakaangkon nag balik sa gahom ang mga Ehiptohanon pinaagi sa kaugalingong hari, giulipon nila ang maong mga tribu, ug daghan ini mikagiw aron paglikay sa buhis ug sa pinugos nga trabaho. May gipalayas (Ex 12:31); ang uban miikyas sa kagabhion. (Ex 12:38).
Usa ini nga gigukod sa nagkarwaheng mga Ehiptohanon, gipanalipdan sa katingalahang pagpangilabot sa Diyos: Unya nakita sa mga Israelita ang mga patayng lawas sa baybayon (Ex 14:30). Ang milagro sa paglabang sa Pulang Dagat nahimo tungod sa nangulo sa nangikyas gikan sa Ehipto, si Moises, ang propeta sa Diyos. Gihubad niya kining Diyosnong buhat: Si Yahweh, ang bugtong Diyos, nagpili sa Israel nga maiyang katawhan, ug nagpagawas nila sa kaulipnan sa Ehipto aron pagbalaan nila taliwala sa ubang katawhan.
Ang Exodo, o ang Kalingkawasan sa Ehipto, sinugdan sa kasaysayan sa Katawhan sa Diyos. Si Moises ug ang iyang katawhan nagdugay sa mga tuboran sa Sinai. Didto gihatagan sila ni Moises sa Balaod ni Yahweh uban sa kasugoan: Si Yahweh Diyos nga nagdili sa Israel pagsimba sa mga diosdios; hinunoa, si Yahweh lang ang ilang alagaran.
– Si Yahweh, nga labaw sa bisag unsang mahunahunaan sa tawo, dili buot nga buhatan og bisan unsang imahen o larawan: “Ayaw pagbuhat og kinulit nga mga diosdios…”
– Si Yahweh naghatag nilag misyon pagpanag-iya sa yuta sa Canaan alang sa Israel.
Ang taas nga kasaysayan sa katawhan sa Diyos nagsugod sa Exodo. Kining unang kasinatian nakapaposibli sa ubang kasinatian nga mahatagan lag katumanan sa pag-abot na sa Manluluwas.
Ang Exodo
Ang Exodo gisulat sa tagsulat sa Genesis. Tan-awa ang pasiuna sa Genesis mahitungod sa mga Yahwista, Elohista ug mga Pari.
Angay ba natong toohan nga ang tanang hitabo sumala gyod sa gisaysay sa Exodo? Una sa tanan, tan-awon nato ang pipila ka punto. Ang karaang magsusulat (gitawag og Yahwista sa mga batid sa Biblia) nagsulat sa kasaysayan pinasikad sa nagkalainlaing dokumento nga bililhon sa kasaysayan, bisag may higayon nga ang panghitabo gihulagway pinaagig balak. Ang ubang magsusulat hinuon naggamit sa kagawasan paghan-ay sa istorya ug ang unang gitagad mao ang pagkutlog bag-ong mensahe gikan sa karaang hitabo nga gipili sa Diyos aron pagtudlo ug paglingkawas sa Israel.
Kon mao na, dili ba diay makasaysayanon ang mabasa sa Exodo? Duha ka butang ang sigurado. Una, dili angayng isipon nga insakto ang paghulagway sa situwasyon kondili, pagpahinumdom sa katawhang Hebreo sa gitipigang kasaysayan. Human molabay ang daghang siglo, gipaningkamotan nila pagdiskobre sa kahulogan sa ilang padulngan isip katilingban. Apan sa laing bahin, kining paghulagwaya nga mahimong gipahaom lang o gisayon nga sabton o kaha gihimong mito, salamin sa mga timawa ug dinaugdaog. Dinhi mahibaw-an nila ang mga problema ug mahukman ang ilang paningkamot sa pagpadulong sa tinuod nga kagawasan.
Sa tibuok dagan sa kasaysayan gisublisubli sa mga tagsulat sa Biblia paghisgot ang panghitabo sa Exodo, sa katuyoan nga mapakita kanunay sa paagi sa katawhan giunsa sa Diyos paggiya nila ngadto sa bag-ong kalingkawasan (Is 43:16-19). Sa samang paagi malantaw nato sa Exodo ang unang paghulagway sa pagpakigbisog karon sa Katawhan sa Diyos, ang Simbahan, batok sa panglutos, panaugdaog, pagkabuta; sa kabangis, kahakog, ug kahadlok.
Translation: Spanish
Éxodo es la salida de Egipto, que en la Biblia es la gran hazaña de Dios: la salida del país de la esclavitud en camino hacia la tierra prometida. Dios libera a su pueblo «con gran poder, mano fuerte y brazo extendido», abriéndole un camino en el mar.
El Éxodo es como el corazón del Antiguo Testamento y le da su significado específico al presentar a Dios liberando a los hombres. Este libro ha dado a la religión judía, y después también a la fe cristiana, esa primera orientación que las hizo diferentes de todas las demás. Dios no viene principalmente para exigir que se le respete o para trazar caminos espiritua¬les, sino para escoger, preparar y guiar a un pueblo a través del cual actuará en el corazón de la historia humana.
Los Evangelios primero y los cristianos después reconocerán en Jesús al nuevo Moisés de una nueva partida, y buscarán en este libro las figuras de todo lo que se vive en la Iglesia. ¿El paso del mar? Es el bautismo. ¿La roca de la que mana la fuente? Es Cristo. Y la alianza del Sinaí prepara la Nueva Alianza.
Pero no por eso debemos olvidar el punto de partida. El Éxodo és ante todo la libera¬ción de los esclavos y la elección del pueblo de Israel. Es una liberación auténtica que alcanza a toda la realidad humana, individual y social: Dios libera a los que quiere tomar para sí, y la libertad cristiana estará muy lejos de lo que la cultura occidental entiende con esta palabra.
El Éxodo y la historia
Los relatos del Éxodo abundan en hermosas historias que quedan muy lejos de lo que habríamos contemplado si hubiéramos estado allí presentes. Ante las escenas grandiosas que en él se pintan, nos gustaría saber qué puede decir realmente la historia al respecto.
Todo se enmarca alrededor del año 1240 antes de Cristo, unos cinco siglos después de Abrahán. En el siglo XV antes de Cristo los egipcios habían sido derrotados por invasores venidos de Canaán, pues habían permitido que gran cantidad de nómadas del desierto entraran y se establecieran en el país (ver la historia de José). Al restablecer los egipcios sus pro¬pios reyes, esos nómadas son tratados con muy poca consideración y muchos de ellos tie¬nen que huir para evitar impuestos o trabajos forzados. Unos son expulsados (como en Éx 12,31), otros se fugan aprovechando la noche (como en 12,38).
En este contexto se desarrollan los acontecimientos del Éxodo. Uno de estos grupos, perseguido por un destacamento, de carros egipcios, es protegido por una intervención extraordinaria de Dios: los israelitas vieron a los egipcios muertos a la orilla del mar (14,30). Un profeta, Moisés, guía de estos fugitivos, interpretó para ellos el acontecimiento: Yavé, único Dios, los había escogido para que fueran su pueblo. Moisés y los suyos permanecieron bastante tiempo en los oasis del Sinaí, y allí Moisés les dio la Ley de Yavé.
El libro del Éxodo
Esta historia está en el Éxodo, pero el Éxodo nana también muchas cosas más que no son historia en el sentido moderno de la palabra. Este libro no es la obra de un autor sino más bien el resultado de una larga evolución, y en él se juntan formas muy diversas de entender la historia, propias de aquellos tiempos.
Se encuentra por ejemplo esa clase de historia de la que se habla en el cap. 35 del Génesis y transmitida oralmente en los diversos clanes de nómadas. Así fueron reunidos en una misma familia Moisés, su suegro Jetró, Aarón «hermano de Moisés» y Miriam «la profetisa, hermana de Aarón», y que no eran más que la expresión de los lazos que unían a Moisés con jefes o profetas de otros clanes. Asimismo se ha identificado el Monte Sinaí con el Monte Horeb y el «Monte de Dios», que probablemente eran lugares sagrados diversos cuyas tradiciones se confundieron.
Muy diferente fue el propósito de los sacerdotes judíos, quienes dieron a este libro su forma definitiva en tiempos del exilio a Babilonia. Al desarrollar las tradiciones antiguas no pretendieron narrar la historia de lo que había sucedido, sino más bien hacer presente la visión que el pueblo de Israel debía mantener de su pasado. De este modo trataban de enseñar a sus contemporáneos cómo ellos mismos tenían que seguir siendo el pueblo de Dios y el fermento de la historia. A esos sacerdotes judíos se debe la presentación de los israelitas como un pueblo inmenso ya formado y organizado que sale armado de Egipto para dirigirse a conquistar la Tierra prometida, que tiene un Santuario incluso en el desierto, con sacerdotes y talleres en los que se fundirá el becerro de oro. Ese pueblo inmenso mar¬cha como un solo hombre, es alimentado con el maná durante cuarenta años, y recibe leyes que tan sólo serán observadas algunos siglos más tarde.
El Dios verdadero del Éxodo
Estamos pues confrontados con dos historias: la científica y la que ha formado la conciencia de Israel y del pueblo cristiano. La primera reconoce que allí Dios ha entrado en la Histona; su acción ha sido muy discreta y en esto descubrimos su pedagogía: Dios es muy paciente. La otra nos enseña quiénes somos y solamente la entenderán bien quienes han acogido a Cristo.
Con todo sería un error oponer la una a la otra, como si todo el relato del Éxodo fuera puro cuento. Bastará leer algunas páginas para entender que no habrían sido escritas y no habrían tenido peso alguno en la conciencia de un pueblo si no fueran verdaderos testimonios. Son el testimonio de quienes estuvieron con Moisés y que sin lugar a duda hicieron experiencias excepcionales. Son el testimonio de quienes las escribieron a lo largo de los siglos, ya fueran sacerdotes o profetas, y que también tuvieron una profunda experiencia del Dios Vivo, el libertador de Israel, y a consecuencia de ella nos transmitieron, el fuego del Sinaí.
